Beberapa fasal dalam perlembagaan perlu digubal elak tafsiran berbeza

KETIKA memohon untuk program matrikulasi tahun lalu, pelajar berusia 17 tahun yang berasal dari Sri Aman, Sarawak mempunyai keyakinan dan harapan tinggi bahawa permohonannya akan diterima. Tetapi impian pelajar yang bercita-cita menjadi doktor itu berkecai meskipun dia mendapat 9A dan 1B dalam peperiksaan Sijil Pelajaran Malaysia (SPM).

Alasan Kementerian Pelajaran menolak permohonan pelajar cemerlang itu kerana dia tidak memenuhi syarat ? dia bukan Bumiputera. Walhal ayahnya ialah Iban yang dipertemukan jodoh dengan wanita Cina yang kini menjadi ibu pelajar itu. Kes Marina Udau, pelajar yang dimaksudkan itu, bukan kekecualian.

Perkahwinan campur bukan sesuatu yang asing di Sarawak, terutama antara Iban dengan Cina. Mengikut banci 2006, ada sekitar 682,000 orang Iban berbanding Cina sebanyak 601,000 orang daripada 2.3 juta penduduk Sarawak. Disebabkan ada sekitar 28 suku kaum di negeri ini, kemungkinan untuk berlaku kahwin campur dengan kaum lain adalah sesuatu yang kerap berlaku, lebih-lebih lagi sesudah dekad 1980-an.

Dalam keluarga besar penulis daripada etnik Melanau, ada yang berkahwin dengan kaum Kayan, Kenyah, Kelabit, Bidayuh, Iban dan Cina. Perkahwinan sesama Bumiputera tidak menimbulkan masalah, kerana anak mereka dianggap Bumiputera. Tetapi yang menimbulkan masalah apabila kaum Bumiputera berkahwin dengan bukan Bumiputera. Anak wanita Bumiputera yang berkahwin dengan lelaki Cina, misalnya akan hilang ‘kebumiputeraannya’.

Meskipun demikian, Sarawak mempunyai Jawatankuasa Kabinet Negeri yang bermesyuarat dua kali setahun bagi memutuskan permohonan dan mengesahkan taraf Bumiputera seseorang hasil daripada perkahwinan campur.

Perkara (161a) Perlembagaan Persekutuan mentakrifkan siapa Bumiputera atau kaum peribumi di negara ini. Takrifan atau pengkategorian itu sebenarnya berbeza-beza untuk Sabah, Sarawak dan Semenanjung Malaysia. Pada amnya, di Semenanjung, anak secara automatik menjadi Bumiputera jika bapanya Bumiputera, manakala di Sabah pula, anak ialah Bumiputera jika ayah atau ibunya Bumiputera.

Mengikut perkara (161a) Perlembagaan Persekutuan, bagi Sarawak, Bumiputera bermaksud ’seorang warga negara dan ia adalah seorang daripada mana-mana suku kaum yang dinyatakan dalam Fasal 7 sebagai kaum asli negeri itu atau ia adalah seorang berketurunan campuran yang berasal hanya daripada kaum-kaum itu.’ Hakikatnya, di Sarawak jika ayah ialah Bumiputera, maka anaknya secara automatik dikategorikan sebagai Bumiputera.

Mengikut pengkategorian dalam Perlembagaan Persekutuan, kaum-kaum yang disifatkan sebagai asli bagi Sarawak untuk maksud taraf ‘Bumiputera’ dalam Fasal (6) ialah Bukitan, Bisaya, Dusun, Dayak Laut, Dayak Darat, Kedayan, Kelabit, Kayan, Kenyah (termasuk Sabup dan Sipeng), Kajang, (termasuk Sekapan, Kejaman, Lahanan, Punan, Tanjong dan Kanowit), Lugat, Lisum, Melayu, Melanau, Murut, Penan, Sihan, Tagal, Tabun dan Ukit.

Disebabkan fasal berkenaan dalam perlembagaan itu digubal pada awal 1960-an ketika Sarawak sama-sama membentuk Malaysia, fasal terbabit tidak menyebut kaum Iban dan Bidayuh. Sebaliknya, perkataan yang digunakan untuk merujuk kaum Iban ialah Dayak Laut, manakala Dayak Darat pula sebenarnya merujuk kepada kaum Bidayuh.

Kini di Sarawak, Murut tidak lagi digunakan; sebaliknya yang digunakan ialah Lun Bawan. Penulis percaya, sebahagian besar daripada rakyat Malaysia di luar Sarawak tidak pernah pun mendengar sebahagian daripada nama etnik yang disenaraikan itu. Etnik minoriti terbabit tinggal di kawasan hulu atau pedalaman dan jumlah mereka rata-rata adalah kurang daripada 10,000 orang.

Kes yang menimpa Marina mendapat reaksi daripada pelbagai pihak, termasuk pemimpin politik kerajaan dan pembangkang. Semua pihak hairan bagaimana kejadian yang menimpa Marina boleh berlaku. Kalaupun diketepikan kriteria atau kelayakan kaum, pelajar cemerlang seperti Marina seharusnya mendapat tempat.

Adakah begitu ramai pelajar Bumiputera yang mendapat keputusan secemerlang yang dicapai oleh Marina sehingga beliau tidak terpilih kerana keterbatasan kekosongan? Atau kes yang menimpa Marina adalah kerana pihak Kementerian Pelajaran mentafsirkan maksud Bumiputera mengikut perkara (161a) Perlembagaan Persekutuan untuk anak kelahiran daripada perkahwinan campur?

Jangan sampai pelajar seperti Marina berpendapat bahawa wujud dua kelas Bumiputera di negara ini. Persepsi sedemikian tentu tidak baik untuk masa depan negara ini. Sama seperti kita tidak mahu timbulnya tanggapan bahawa wujud dua kelas rakyat di Malaysia.

Di Negeri Sembilan baru-baru ini, Timbalan Perdana Menteri, Tan Sri Muhyiddin Yassin menegaskan bahawa tidak ada rakyat kelas dua atau satu di negara ini, sama seperti tidak terdapatnya rakyat yang terpencil dan sengaja dipinggirkan.

Ibu bapa yang mengamalkan kahwin campur di Sarawak kini risau akan nasib yang bakal menimpa anak mereka kemudian hari. Bagi golongan ini, taraf sebagai Bumiputera penting dalam menentukan sama ada layak atau tidak seseorang apabila membabitkan dasar kerajaan.

Sebagai Bumiputera, mereka mempunyai keistimewaan yang dijamin di bawah Perlembagaan, sama ada dari segi peluang mendapat pekerjaan, biasiswa, membeli tanah Bumiputera, dan sebagainya. Kebimbangan ibu bapa terbabit memang mempunyai asas kukuh. Jika anak mereka bukan Bumiputera, implikasi dan kesan dari segi psikologi, politik dan sosioekonomi amatlah besar dan mendalam.

Anak mereka tidak akan layak untuk memasuki Tingkatan Enam dan universiti awam jika tidak mendapat keputusan cemerlang, peluang mendapat biasiswa tipis, malah mereka tidak layak membeli Amanah Saham Bumiputera.

Menyedari implikasi politik dan sosioekonomi yang mendalam bagi anak hasil daripada perkahwinan campur antara Bumiputera dan bukan Bumiputera, mungkin langkah perlu diambil untuk meminda fasal tertentu Perlembagaan Persekutuan atau negeri. Tidak harus wujud tiga tafsiran yang berbeza. Justeru, perlu takrif terbabit diselaraskan bagi mengelakkan kekeliruan.

Sejajar dengan gagasan 1Malaysia dan keinginan kita untuk mewujudkan negara bangsa, adakah keterlaluan jika anak daripada perkahwinan campur antara bukan Bumiputera dan Bumiputera secara automatik diberi status Bumiputera?

Dengan cara ini, kita akhirnya akan dapat menyaksikan masyarakat Malaysia yang benar-benar bersatu padu. Perkahwinan campur antara Bumiputera dengan bukan Bumiputera perlu digalakkan kerana ini antara langkah terbaik ke arah memantapkan perpaduan kaum di negara ini.

Jika kita ikhlas dalam usaha berkenaan, tembok perbezaan tidak harus diwujudkan. Mengapakah kita perlu ‘menghukum’ nasib anak wanita Bumiputera yang berkahwin dengan lelaki bukan Bumiputera? Bukan tidak ada wanita Bumiputera berkahwin dengan lelaki Cina yang risau akan nasib menimpa anaknya yang bakal hilang status Bumiputera.

Kini pun, Timbalan Speaker Dewan Rakyat, Datuk Wan Junaidi Tuanku Jaafar yang berkahwin dengan wanita berbangsa Cina dilaporkan risau mengenai nasib dan masa depan anaknya. Soal jodoh atau dengan siapa seseorang akan mendirikan rumah tangga ialah ketentuan Tuhan.

Jangan hanya kerana ada yang risau akan nasib menimpa anak yang bakal lahir, maka mereka mengambil keputusan untuk tidak meneruskan hasrat murni mendirikan rumah tangga hanya kerana lelaki yang bakal menjadi pasangan hidupnya bukan Bumiputera.

Nasib yang menimpa Marina tidak seharusnya berulang pada masa depan. Sebaliknya, pelajar seperti Marina perlu diberi peluang sama seperti pelajar cemerlang lain. Jika tidak, ini boleh dianggap sebagai peminggiran dan diskriminasi terhadap anak miskin dari luar bandar. Peluang yang diberi terhadap pelajar cemerlang seharusnya buta warna kulit, asal usul dan kaum jika benar-benar kita hendak melangkah ke hadapan sebagai negara dan bangsa yang maju.

Abstrak

Ketika kedudukan dan wibawa media arus perdana semakin terhakis, Internet dan blog memainkan peranan yang semakin penting dalam politik dan pilihan raya. Blog membantu mewujudkan demokrasi digital. Dalam Pilihan raya Umum  Ke-12 pada 8 Mac lalu, blog  merupakan genre komunikasi baharu yang mampu mengubah pola pengundian rakyat Malaysia. Dengan corak liputan yang bersifat radikal dan berani, blog dan penulis blog berperanan sebagai wartawan rakyat dan intelektual awam yang mampu membentuk dan mengubah pendapat dan persepsi umum  terhadap pihak yang bertanduing dalam pilihan raya. Blog berperanan mengemukakan wacana tandingan dan membuka ruang awam dan ruang demokrasi dalam usaha mematangkan demokrasi di negara ini.

Pendahuluan

Dunia siber ialah dunia yang serba mungkin. Dunia siber tidak memerlukan  lesen, permit atau pasport untuk memasukinya.  Sesiapa sahaja boleh memasukinya dengan niat dan tujuan yang bermacam-macam.  Dunia maya ialah dunia yang amat  berkuasa. Media baharu ini membuka banyak ruang dan peluang kepada sesiapa sahaja untuk memasukinya dan menyertainya. Sesiapa sahaja boleh menyumbang maklumat dan menggunakan maklumat daripada dunia siber itu.  Antara ciri dunia siber ialah seseorang boleh menyumbang sebanyak mungkin maklumat dan menggunakan maklumat tanpa had.

Dunia maya memungkinkan anda menjadi pemberita, penulis, editor, pencetak dan pengedar sekali gus. Kemudahcapaian terhadap akses internet di mana-mana melalui sambungan dengan wayar atau tanpa wayar  menjadikan akses semakin mudah kepada sesiapa sahaja yang tahu menggunakan internet. Internet dapat disifatkan sebagai gergasi rangkaian talian komputer. Internet kini membentuk sebuah dunia yang dikenali sebagai dunia siber atau dunia digital. Sesungguhnya, internet telah menggabungkan imaginasi mengenai kuasa teknologi maklumat yang melaluinya dapat disiarkan dan dipaparkan pelbagai bentuk maklumat seperti teks, gambar, suara, carta, atau bunyi stereo yang dikenali sebagai multimedia.  Persoalan yang sering diperkatakan tentang bahan yang disiarkan dalam dunia maya itu ialah sejauh manakah bahan tersebut mengambil kira soal ketepatan, kesahihan, objektiviti, etika dan kebertanggungjawaban?

Mengikut  statistik  Suruhanjaya Komunikasi dan Multimedia Malaysia  sehingga 2006, jumlah pengguna internet di negara ini mencecah 14,3609,000 juta orang berbanding  dengan 13,9196,000 juta orang pada tahun 2005. Anggaran tersebut adalah berdasarkan kadar yang diterima pakai di Malaysia,  iaitu bagi setiap akaun internet terdapat tiga orang pengguna.  Bertambahnya masyarakat nettizen - istilah yang merujuk kepada mereka yang gemar melayari internet — menjadikan media siber hari ini mempunyai pengikut dan pengaruh yang cukup besar di negara ini.

Meskipun jumlah ini agak terkebelakang berbanding negara maju, tidak dapat dinafikan bahawa media siber di negara ini  berkembang dengan begitu pantas,  selari dengan kemajuan teknologi maklumat.  Internet merupakan alat komunikasi terkini yang dapat digunakan untuk menyebarkan ilmu dan maklumat dengan pantas dan berkesan.  Oleh sebab tiada tangan undang-undang yang dapat mengawal perjalanan maklumat, maka berjuta-juta laman web telah dihidupkan. Bermacam-macam maklumat, idea, kepercayaan ideologi, propaganda dan  pornografi disebarkan melalui dunia maya

Manakala jumlah blog pula semakin hari semakin meningkat dan kehadiran mereka semakin dirasai dan dciiktiraf, apatah lagi dengan liputaan yang diberi oleh media arus perdana tentang kewujudan blog yang radikal. Pada Mac 2003, tapak pemantau blog, blo.gs melaporkan terdapat 350,000 blog aktif, tetapi pada akhir September 2003, jumlah tersebut telah meningkat. Pasda awal 2004, satu tinjauan mendapati bahawa anatara 2 huingga 7 peratus rakyart Amerika yang menggunakan Internet telah mewujudkan blo0g mereka (Lenhart, Horrigan & Fallows, 2004 dalam Tremayne, 2007). Menjelang akhir suku pertama 2004, terdapat 31.6 juta blog, kebanyakannya merupakan jurnal peribadi (Henning, 2005 dalam Tremayne, 2007). Daripada semua pengguna Internet di Amerika Syarikat, satu suku mwenggunakan sumber alternatif, seperti blog, untuk mendapatkan berita kempen pada 2004. Sembilan peratus daripada pengguna Internet mendakwa telah membaca blog politik ‘agak kerap’ atau ‘kadangkala’.

Di negara berkenaan, pembaca blog merupakan individu yang kecewa dengan media tradisional, justeru beralih kepada blog untuk mendapatkan maklumat, apatah lagi kajian Johnson dan Kaye (2004) mendapati bahawa pembaca blog menganggap media arus perdana sebagai ‘agak berwibawa’.  Pengkaji berkenaan juga merumuskan bahawa pengguna blog menganggap bahawa dengan membaca blog mereka menjadi lebih terbabit dengan politik, dan hampir 90 peratus percfaya bahawa ipengetahuan mereka tentang politik dan berita am telah meningkat sejak mereka membaca blog.

Di negara ini, sesetengah blog yang sudah popular menerima sehingga sejuta kunjungan dalam satu hari yang normal. Kalau pada hari-hari yang ada isu yang panas, jumlah kunjungan berlipat kali ganda. Misalnya, blog berita Malaysia Today menerima kunjungan sehingga 2.4 juta hit apabila terdapat isu panas, berbanding kira-kira 500,000 hit pada hari-hari biasa. Blog Jeff Ooi juga menerima kenaikan mendadak  susulan insiden semburan bahan pemedih mata terhadap Dr Mahathir suatu ketika dahulu.  Pengunjung ke blognya mencecah 36,000 pageview dan 26,000 pengunjung unik, pencapaian tertinggi dalam tempoh lebih tiga tahun. Secara purata, blog beliau menerima 22,000 pengunjung unik sehari. Mengikut Jeff Ooi, pengendali laman web berpengalaman,  rasa geram terhadap pemimpin politik dan kerajaan mendorong majoriti pembaca di blognya meluahkan ulasan-ulasan yang penuh emosi, retorik politik dan tanpa isi bernas (Fathi Aris Omar, 2006).  Rasa tidak senang ini bukan terkhusus kepada menteri-menteri kabinet tetapi juga pada Dr Mahathir, bekas timbalannya Datuk Seri Anwar Ibrahim dan juga pemimpin-pemimpin pembangkang.

Kelebihan Dunia Maya

Selain sebagai wadah untuk menyebarkan maklumat dan ilmu, internet  turut menjanjikan perubahan positif terhadap landskap politik yang berteraskan sistem demokrasi. Malah, internet yang pada mulanya hanyalah sebuah projek Jabatan Pertahanan Amerika Syarikat yang dijalankan pada 1969, boleh bertindak sebagai tulang belakang kepada kewujudan dan perkembangan demokrasi di negara ini. Kelebihan internet terletak pada hakikat bahawa pengguna internet boleh menghantar dan menerima maklumat atau mesej walau di mana sahaja mereka berada, membicara berita daripada mana-mana laman, melayari laman web, serta menyertai perbincangan, secara langsung atau interaktif, baik melalui teks atau suara. Keupayaan internet sebagai alat komunikasi jauh mengatasi alat-alat komunikasi biasa. Antara aplikasi internet yang popular ialah YouTube, My Space, e-mel, world wide web, kumpulan berita dan ruang sembang.

Mengikut Ghague dan Loader (1999: 6), terdapat tujuh ciri atau sifat internet yang mampu menyumbang kepada kewujudan demokrasi digital. Internet bersifat interaktif, berjaringan global, kebebasan bersuara, kebebasan berpersatuan, pembentukan dan penyebaran maklumat secara bebas, alternatif kepada perspektif rasmi, dan penghapusan identiti negara bangsa. Dengan itu, dunia siber membolehkan penyertaan rakyat yang lebih menyeluruh dalam sistem politik. Secara tidak langsung, kerajaan memungkinkan amalan politik yang lebih telus, bertanggungjawab, bersih dan adil. Akhirnya, suara dan kepentingan rakyat dapat didaulatkan melalui dunia siber tersebut, kerana kerajaan perlu sedar bahawa, berbeza daripada zaman dahulu, segala perlakuan mereka akan dipantau, dikomen dan dikritik di alam maya.

Pertarungan Politik di Dunia Siber

Kebebasan bersuara kadangkala disalahgunakan oleh sesetengah pengunjung dunia maya. Mereka bukan sahaja menyerang individu yang menjadi musuh mereka, tetapi juga menyerang institusi dan pemerintah. Bagaimanapun,  berbanding media arus perdana, media baharu ini lebih digemari, terutama oleh generasi muda. Sudah terdapat tanggapan dalam kalangan rakyat atau pembaca di negara ini bahawa, media aruas perdana sudah hilang kredibiliti. Pemecatan dan kes salah laku seks bekas Timbalan  Perdana Menteri Dato’ Seri Anwar Ibrahim umpamanya dianggap sebagai era bermulanya dunia siber di negara ini. Satu kajian pernah dibuat dalam tempoh pemecatan dan gerakan reformasi yang beliau lancarkan sekitar 1999, didapati bahawa hampir 82.7 peratus pengguna internet di Malaysia mengunjungi laman-laman web reformasi sebanyak tiga kali sehari. Hal ini jelas menunjukkan bagaimana besarnya pengaruh media siber melalui laman-laman web dan blog ekoran daripada kegawatan politik, sosial dan ekonomi yang melanda negara pada waktu itu.

Media cetak perdana tempatan yang dikawal oleh kerajaan ketika itu tidak lagi diyakini kerana didakwa banyak melindungi kebenaran dan menyiarkan kepalsuan semata-mata. Kredibiliti dan  wibawa media tempatan mula dipetikaikan. Tumpuan dan perhatian masyarakat ketika itu mula beralih kepada media siber berikutan kemunculan berpuluh-puluh laman web dan blog proreformasi.   Kredibiliti media aruas perdana terhakis. Keadaan ini begitu ketara sesudah berlakunya krisis politik 1998 apabila orang ramai tidak lagi percaya terhadap laporan media berkenaan sehingga akhbar arus perdana menerima kesan dari segi sirkulasi. Ada daripadanya yang mengalami kemerosotan sehingga 30 peratus.

Sebaliknya, media alternatif, termasuk lidah rasmi PAS, akhbar Harakah melonjak edarannya dari 60,000 naskhah kepada 360,000 naskhah meskipun berdepan dengan pelbagai sekatan dan cabaran dari segi undang-undang.  Hal ini berpunca daripada corak laporan yang dianggap tidak telus, berat sebelah atau tidak objektif, malah cuba menggelapkan berita yang tidak memihak kepada kerajaan; sebaliknya membesar-besarkan berita yang negatif tentang pembangkang.

Media baharu dipersepsikan berani menyiarkan sesuatu berita yang tidak mungkin disiarkan oleh media arus perdana. Sama  ada apa-apa yang dilaporkan  itu benar atau sebaliknya sudah menjadi perkara kedua. Masalah yang timbul di sini adalah tanggapan umum yang semakin luntur  atau terhakis terhadap media arus perdana. Sewaktu kempen terutama nenjelang hai-hari mengundi pada 8 Mac 2008, media arus perdana semakin galak menyerang pembangkang, termasuk tokoh pentingnya. Serangan yang dianggap terlalu bersifat peribadi telah memakan diri. Tindakan media arus perdana menyumbat terlalu banyak maklumat tentang manifesto BN dan juga kebaikan yang telah dibawa oleh BN memburukkan lagi keadaan kerana khalayak berasa meluat melihat propaganda yang berlebih-lebihan.

Sebahagian besar masyarakat hari ini lebih mudah menerima maklumat yang disiarkan menerusi laman web atau laman blog yang belum pasti kesahihannya. Dalam isu perhimpunan Hindraf,misalnya, media siber dilihat paling banyak memainkan isu tersebut dan puluhan laman web dan blog baharu muncul memperkatakan isu tersebut. Begitu juga dengan isu kononnya wujud krisis antara Raja-Raja Melayu dengan pihak kerajaan. Media siber memperbesar-besarkan isu tersebut seolah-olah krisis tersebut sememangnya berlaku. Banyak laman web dan blog telah secara tidak bertanggungjawab melaporkan isu tersebut.

Malah, dalam Pilihan Raya Umum Ke-12 lalu, blog sebagai genre komunikasi baharu yang begitu berkesan. Media baharu ini memainkan peranan yang begitu berkesan dalam menyebarkan maklumat sehingga terdapat pendapat yang mengatakan bahawa kekalahan pihak Barisan Nasional di negeri tertentu berpunca daripada kekuatan media baharu tersebut. Pada masa akan datang, kempen utama politik di Malaysia dijangka akan berpusat di internet sama seperti yang berlaku misalnya, di Amerika Syarikat atau Korea Selatan.

Meskipun ada daripada calon BN yang cuba menggunakan blog, dengan harapan untuk meraih sokongan pengundi daripada generasi muda, namun mereka terpaksa menyerah kalah apabila sambutan terhadap blog mereka amat dingin. Seperkara yang menarik, dalam pilihan raya lalu, melalui Internet, calon pembangkang telah berjaya mengutip dana sebanyak RM100,000 melalui Internet - sesuatu yang tidak pernah berlaku sebelum ini (The Star, 14 Mac 2008). Malah, dua laman web baharu muncul, iaitu, MalaysiaVotes.com and MalaysianInsider.com, namun sambutan terhadap laman tersebut tidak begitu menggalakkan berbanding dengan Malaysiakini yang sudah kukuh kedudukannya, apatah lagi menjelang pilihan raya dan beberapa hari sesudahnya, Malaysiakini yang ditubuhkan pada 1999 telah dibuka untuk orang ramai secara percuma. Tidak syak lagi, langkah Malaysiakini itu telah menjadikannya sebagai media alternatif yang digemari ramai, apatah lagi laporannya dipersepsikan sebagai objektif dan tidfak menyelindungkan fakta meskipun hakikatnya, fakta yang dilaporan ialah fakta yang telah dikonstruksikan, sesuai dengan kecenderungan wartawan yang menulisnya dan agenda Malaysiakini sendiri.

Memang, sesetengah blog menyebarkan penulisan bukan berdasarkan fakta dan kebenaran tetapi bersungguh-sungguh menyebarkan fitnah dan kepalsuan yang bersumberkan khabar angin; dan bukannya sumber sahih sehingga ada daripada pemimpin kerajaan menganggap penulis blog sebagai goblok dan pengecut. Tetapi, kecaman tersebut telah meninggalkan kesan negatif terhadap pihak kerajaan.

Kalau komputer boleh diibaratkan sebagai sebilah pisau, ia boleh memotong dan juga membunuh. Media tersebut digunakan untuk mencaci, memaki hamun dan melontarkan tohmahan serta fitnah terhadap kerajaan dan pemimpinnya. Tulisan itu sebagai satu bentuk propaganda bertujuan untuk menggambarkan pihak kerajaan dengan imej yang buruk dan jahat agar rakyat menentang kerajaan; dan menyokong pihak yang disokong oleh penulis berkenaan.

Pembohongan sebagai satu bentuk propaganda adalah suatu amalan yang lumrah. Sebahagian daripada tulisan dalam blog dan internet adalah berunsurkan kontroversi dan sensasi yang menjurus kepada fitnah, hasutan, dan cacian. Sesungguhnya, tulisan tersebut yang sebahagiannya adalah berbentuk propaganda bertujuan untuk mengubah kepercayaan, pandangan dan pendirian seseorang atau sesuatu kumpulan kepada kepercayaan, pandangan dan pendirian pihak penyebar propaganda itu. Tetapi tulisan seperti inilah yang digemari oleh sesetengah rakyat sesuai dengan naluri manusia yang gemarkan berita sensasi dan kontroversi.

Hakikatnya hari ini, media siber merupakan cabaran semasa yang wujud di seluruh dunia dan menjadi satu alternatif kepada sumber maklumat yang suatu ketika dahulu dimonopoli media cetak dan elektronik. Jika dahulu, apa-apa yang disiarkan oleh TV atau media arus perdana dipercayai sebagai benar dan ditelan bulat-bulat oleh khalayaknya, kini khalayak sudah semakin kritis tentang laporan media berkenaan. Mereka bukan sahaja sudah pandai menilai siapa pemilik media berkenaan, tetapi kecenderungan editor media berkenaan dalam menyiarkan laporan. Bloger dianggap sebagai wartawan rakyat dan intelektual awam, malah pemimpin pendapat (Tremayne, 2007).

Populariti media baharu sebagai sumber alternatif adalah disebabkan orang awam kurang percaya terhadap maklumat versi rasmi atau media arus perdana yang dikawal oleh kerajaan. Akhbar arus perdana dianggap prokerajaan, dan antipembangkang dan tidak memberi ruang untuk suara alternatif. Sebagai akibatnya kredibiliti dan reputasi akhbar arus perdana terjejas teruk, manakala kredibiliti media alternatif melonjak kerana laporan yang  dianggap berani dan mendedahkan kebenaran.

Dalam keadaan demikianlah, media siber menjadi pilihan utama, terutama dalam kalangan generasi muda. Maklumat daripada media siber dapat diperoleh dengan pantas, murah dan dengan penuh bergaya.  Kelebihan media siber  terletak pada tiadanya mekanisme tapisan, berbanding media arus perdana yang kelihatan banyak melakukan penyaringan kendiri. Corak liputan yang kadangkala bersifat radikal menyebabkan media baharu itu diterima baik oleh pembaca, apatah lagi jika perkara yang dilaporkan itu membabitkan soal rasuah, penyelewengan dan ketidaktelusan kerajaan, apatah lagi kini menjadi tuntuan masyarakart sivil untuk melihat kerajaaan yang mengamalkan tadbir urus yang baik, telus, bertanggun gjawab dan mengutamakan kepentingan rakyat.

Perdana Menteri, Dato’ Seri Abdullah Ahmad Badawi  mengakui kesilapan besarnya dalam pilihan raya lalu adalah mengabaikan kempen siber yang dikuasai oleh pembangkang. Parti pembangkang yang selama ini diketepikan oleh media arus utama yang dikuasai oleh kerajaan telah menggunakan kempen secara meluas melalui blog, laman web baru dan SMS. Kata beliau: “Kita kalah dalam perang internet, perang siber. Ia adalah satu perhitungan yang salah. Kita melakukan kesilapan besar dengan memikirkan ia tidak penting. Kita ingat bahawa akhbar, media cetak, televisyen sepatutnya penting, tetapi orang-orang muda sedang melihat SMS dan blog-blog… Ia agak menyakitkan…tetapi ia tiba di saat yang tepat dan tidak terlalu lambat.” Menteri Belia dan Sukan Datuk Ismail Sabri Yaacob juga melihat blog sudah menjadi medium maklumat yang semakin popular dalam kalangan generasi belia dan kewujudannya tidak boleh dipandang ringan kerana peranannya yang cukup berkesan. Sekiranya kewujudan blog terus dipandang ringan, bukan menghairankan jika suatu hari nanti ia akan mengambil alih peranan akhbar arus perdana.

Hal ini demikian, kerana penggunaan blog  sangat berkuasa  dan berpengaruh dalam mencorakkan pemikiran rakyat negara ini terutama mengenai politik. Blog kini mempunyai jangkauan penyebaran maklumat sangat berkesan memandangkan jumlah pengguna internet yang melayari web dan blog adalah sangat ramai setiap hari.

Sejak pilihan raya ke-12 lalu, media arus perdana, termasuk RTM 1 kelihatan telah cuba menyesuaikan dirinya dengan landskap politik baharu yang melanda negara. Media berkenaan sebenarnya tidak mempunyai pilihan jika mahu terus relevan dan diterima oleh khalayak. Jika tidak ia akan terus hilang kredibiliti dan dipulaukan oleh pembaca dan penonton yang sudah semakin terdedah kepada media baharu. Khalayak hari ini bukan sahaja mahu menyaksikan laporan media yang objektif, tetapi juga laporan yang bertanggungjawab dan tidak menyembunyikan fakta dan kebenaran.

Mana-mana media yang cuba menyembunyikan fakta atau mengherotkan fakta, pasti akan menerima padah. Maksudnya, masa untuk media arus perdana mengamalkan kewartawanan lama sudah pun berlalu, dan jika mereka masih lagi terperangkap dalam amalan tersebut, sudah pasti media berkenaan akan berdepan dengan risiko besar. Berdasarkan laporan yang disiarkan melalui media elektronik kerajaan dan sebahagian akhbar arus perdana pada hari ini, sedikit banyak mereka sudah mulai mengubah corak laporan dengan membuka sedikit ruang kepada berita yang menyiarkan wacana tandingan, termasuk komen negatif oleh parti pembangkang tentang pihak pemerintah.

Sesungguhnya, rakyat telah mengemukakan suara mereka tentang corak kerajaan yang diingini. Dengan itu, secara tidak langsung, mereka juga mahu memastikan bahawa media pada hari ini juga dapat menyesuaikan dirinya dengan tuntutan baharu rakyat. Corak liputan media yang diingini oleh khalayak kini adalah yang tidak memihak, objektif, bertanggungjawab, dan mampu membuka ruang awam dengan menyiarkan pandangan pelbagai pihak agar akhirnya media berkenaan dapat benar-benar menjadi pasar bebas maklumat yang mampu melahirkan masyarakat demokratik yang matang.

Kesimpulan

Peranan blog dan internet dalam pilihan raya tidak seharusnya dipandang remeh. Jumlah blog akan bertambah dan peranannya akan semakin signifikan dalam pilihan raya pada masa depan, kerana ahli politik semakin sedar bahawa mereka tidak lagi dapat bergantung sepenuhnya pada media tradisional seperti radio, televisyen atau akhbar harian. Lagipun, jumlah rakyat yang celik komputer terutama dalam kalangan generasi muda akan terus meningkat. Peranan blog semakin penting kerana masyarakat pada masa depan akan semakin terdidik dan mahu membaca laporan yang tidak berat sebelah, apatah lagi media yang cuba menyembunyikan fakta dan kebenaran. Blog pasti akan menjadi genre komunikasi baharu yang akan mempengaruhi corak pengundian dalam pilihan raya. Blog akan terus berperanan untuk membuka ruang awam dan ruang demokrasi, dan seterusnya membantu mematangkan demokrasi di negara ini.

Terjemahan buku memacu ilmu

Bahasa kebangsaan lambang jati diri bangsa

Isu kepengunaan semakin penting dalam era globalisasi. Perjuangan menyebarkan isu kepenggunaan memerlukan individu yang komited terhadapnya. Individu tersebut perlu bersedia berkorban dari segi masa dan tenaga bagi memastikan  usaha meningkatkan kesedaran, perlindungandan kebajikan pengguna sentiasa diberikan perhatian.  Aktivis kepenggunaan seharusnya meletakkan kepentinganp masyarakat pengguna di atas kepentingan sendiri. Isu-isu kepenggunaan semakin kompleks dan banyak, sejajar dengan kemodenan dan kesedaran masyarakat dan negara yang semakin tinggi.

Di negara ini terdapat beberapa persatuan pengguna yang aktif, antaranya ialah Persatuan Pengguna Pulau Pinang dan Gabungan Persatuan Pengguna Malaysia atau lebih dikenali sebagai FOMCA. Terdapat lebih daripada 50 persatuan pengguna bergabung di bawah paying FOMCA, menjadikan gabungan itu sebuah gabungan yang kuat. Bagi menggerakkan gabungan sebesar itu sudah pasti menuntut aktivis yang berwibawa. Sesunguhnya, bukan mudah untuk memenuhi matlamat dan aspirasi pengguna. FOMCA sebagai sebuah gabungan bertindak sebagai saluran untuk pengguna mengemukakan komen, pandangan dan kritikan mereka berkaitan dengan isu dan hak kepenggunaan. FOMCA yang ditubuhkan di Alor Setar pada 1973 telah diterajui oleh pelbagai pemimpin dan pejuang hak pengguna. Kini, FOMCA diterajui oleh seorang -[ejuang hak pengguna yang dihormati, iaitu Datuk Marimuthu Nadason. Marimuthu dilahirkan pada19 Disember 1962 di Taiping, Perak dikenali sebagai seorang yang bukan sahaja komited terhadap isu kepenggunaan di negara ini, tetapi juga prihatin terhadap isudan masalahyang dibangkitkan oleh pengguna kepada FOMCA. Beliau mendapatkan pendidikan awal di SRK King Edward VII, sebelum meneruskan pelajarannya di SMK Darul Rudzuan sehingga Tingkatan Lima.  Setelah menamatkan alam persekolahan, dia mula bekerja sebagai pembantu am pejabat, sebelum meengubah kerjayanya dengan bertugas di sebuah syarikat hartanah di Taiping, Perak. Pengalaman di syarikat tersebut membuka mata beliau, dan sekali gus menjadi titik tolak dalam perubahan kehidupannya.

Bagi Marimuthu, pelajaran setakat Tingkatan Lima, adalah tidak memadai. Kesedarn tentang pentingnya pelajaran dan ilmu pengetahuan telah menyebabkan beliau melanjutkan pelajaran pada peringkat diploma dalam bidang pengurusan dan pemasaran di Institut Pemasaran Malaysia (IMM). Hakikat bahawa jarak Taiping dengan Kuala Lumpur yang agak jauh tidak mematahkan semangatnya untuk berulang-alik setiap minggu bagi memastikan dia dapat mengikuti kursus itu dengan cemerlang. Hanya individu yang mempunyai kesedaran dan keazaman tinggi yang mampu berbuat demikian. Ketika jumlah kolej dan universiti adalah terbatas, beliau tidak mempunyai pilihan, kecuali memilih insitut di Kuala Lumpur.

Minat beliau yang mendalam dalam bidang pengurusan dan pemasaran telah menyebabkan lelaki yang telah berkecimpung dalam aktiviti kepengunaan sejak tahun 80-an itu sanggup berkorban. Beliau sama sekali tidak menyesal dengan keputusan yang diambilnya itu, kerana langkah tersebut telah memungkinkan beliau melangkah ke hadapan dengan lebih pasti. Tanpa disedari, langkah tersebut juga banyak membantu beliau dalam tugas dan tanggungjawab yang dipikulnya di FOMCA. Bagai tidak puas dengan kelulusan akademik yang dicapainya itu, Marimuthu mengorak langkah yang lebih besar dengan melanjutkan pelajaran di peringkat sarjana sehingga memperoleh Ijazah Sarjana Pengurusan Perniagaan dari New Zealand.

Bilakah beliau mula bergerak dalam aktiviti kepenggunaan?  Sejak awal 80-an lagi beliau telah memperlihatkan minatnya untuk bergiat dalam kegiatan kepenggunaan - kegiatan yang tidak begitu banyak diminati di negara ini. Beliau mula aktif dalam Persatuan Pengguna Taiping. Dari situlah mula tersemainya kecintaan dan minatnya yang mendalam dalam isu kepenggunaan. Beliau tidak lagi menoleh ke belakang, dan terus bergiat aktif dalam persatuan pengguna. Dengan membantu menyelesaikan isu kepengunaan dan masalah pengguna telah memberi semacam kepuasan kepada beliau. Beliau sedar bahawa tanpa sesiapa yang berminat dalam bidang tersebut, kepada siapalah lagi tugas itu perlu diserahkan?  Kerja sukarela seperti itu menuntut komitmen dan pengorbanan yang tinggi.

Meskipun kadangkala berdepan dengan ancaman dan cabaran, hal ini tidak sama sekali meluntutkan semangatnya untuk bergiat aktif. Beliau tetap langang bersuara bagi mmastikan masalah pengguna didengar oleh pihak berkenaan. Sejak tahun 2001, beliau menekankan banyak program dan aktiviti yang bertujuan untuk meningkatkan kesedaran berkaitan isu kepenggunaan dalam kalangan pengguna agar mereka sedar akan hak mereka sebagai pengguna. Pengguna yang sedar akan hak mereka sudah tentu tidak mudah dimanipulasikan dan tahu untuk menuntut hak mereka. Hari Pengguna Malaysia amat ditekankan oleh beliau kerana melalui hari tersebut pelbagai aktiviti yang menarik dianjurkan melibatkan pengguna secara lansung. Usaha turut ke akar umbi, termasuk ke sekolah diberikan perhatian.

Selain daripada itu, beliau juga telah mengambil daya usaha untuk menubuhkan Pusat Pemantauan Harga. Sudah pasti kewujudan pusat tersebut amat penting ketika masyarakat pengguna berhadapan dengan masalah kenaikan kos sara hidup dan wujudnya kecenderungan dalam kalangan peniaga untuk menaikkan harga barangan. Beliau menyedari pentingnya saluran komunkasi yang berkesan diwujudkan, maka, pelbagai strategi diambil termasuk dengan meminta kerjasama pihak media dan menerbitkan risalah untuk disebarkan kepada anggota masyarakat. Komitmen beliau dalam menerajui FOMCA telah memungkinkan gabungan itu mencapai matlamatnya untuk meningkatkan kesedaeran, perlindungan dan kebajikan pengguna. Imej FOMCA semakin meningkat, malah dikagumi oleh pelbagai pihak. Sebenarnya, kerjasama yang dihulurkan oleh Kerajaan kepada FOMCA amat membantu gabunganitu mencapai matlamatnya. Kerajaan menyedari hakikat bahawa persatuan pengguna yang aktif akan akhirnya akan membawa keuntungan dan faedah kepada masyarakat dan negara.

Presiden FOMCA ini banyak meraih pengalaman dalam isu dan hak kepenggunaan ketika beliau bertugas sebagai Ketua Pegawai Eksekutif Persatuan Pendidikan dan Penyelidikan Untuk Pengguna Malaysia. Antara sumbangan besar beliau ialah membantu dalam mengemas kini pindaan berkaitan seperti Akta Juala Langsung 993, Akta Perlindungan Pengguna 1999, Akta Pembangunan perumahan Negara 2000, Akta Perkhidmatan Industri Air 2006, dan beberapa lagi. Salah satu perkara yang membanggakan beliau ialah kejayaannya membentuk Penubuhan Khidmat Aduan Pengguna  Nasional pada tahun 2004. Ini merupakan salah satu impian beliau semasa berusia 20-an.

Agensi tersebut bertindak sebagai pusat sehenti dalam usaha untuk menyelesaikan aduan yang diketengahkan oleh pengguna. Sehingga kini sebanyak lima orang peguam bertugas sepenuh masa. Sudah pasti sebagai orang yang mencetuskan idea penubuhannya, beliau amat berpuas hati dengan langkah yang diambil untuk menubuhkannya.  Bukti kejayaan usaha beliau dapat dilihat daripada jumlah aduan yang diterima. Pada tahun 2006, misalnya sebanyak 18,000 aduan telah diterima, dan aduan seperti itu amat pnting bagi pejuang hak penguna itu, kerana ini merupakan maklum balas yang terbaik bagi membantu pihaknya mengemukakan cadangan untuk meminda akta yang berkaitan. Jumlah aduan itu turut membuktikan bahawa kesedaran dalam kalangan pengguna telah meningkat.

Pengorbanan beliau tidak sia-sia. Komitmen beliau terhadap isu kepengunaan telah mendapat perhatian pelbagai pihak, termasuk pihak kerajaan dan pertubuhan bukan kerajaan di luar negara.  Berkat komitmennya itu, beliau telah diberi amanah dan kepercayaan untuk menyandang beberapa jawatan penting termasuk Pengerusi, Asia pacific Secretariat for Consumer Advocacy, bahagian Penyelidikan dan Pendidikan, Pengerusi Majlis Asia Tenggara untuk Keselamatan Makanan dan Perniagaan Adil, serta Pengerusi Asian Partnership for Development of Human Resources,  Manakala di peringkat kebangsaan pula, beliau merupakan Pengerusi Persatuan Pengguna-Pengguna Standard Malaysia dan Pengerusi, Pusat Khidmat Aduan Pengguna Kebangsaan.

Bagi badan profesional, beliau merupakan  Timbalan Pengerusi Institut Marketing Malaysia dan Ahli Profesional Institute of Public Relation Malaysia. Dari segi perwakilan dalam agensi kerajaan/swasta pula, beliau ialah Pesuruhjaya Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara, Ahli Majlis, Majlis TindakanEkonomi Negara (MTEN), dan Ahli Majlis Standard dan Akreditasi Kebangsaan, Kementerian sains, Teknologi dan Inivasi. Sebagai pejuang hak pengguna, beliau turut diundang untuk menyampaikan idea dan pandangannya di dalam dan di luar negeri sama ada melalui seminar, persidangan atau mesyuarat, terutama berkaitan dengan alam sekitar, hak dan isu kepenggunaan, perbankan, air dan penggunaan lestari.

Sumbangan dan jasa bakti beliau telah dikitiraf oleh kerajaan melalui penghargaan dan bintang kebesaran yang diterimanya. Pada 1985, beliau telah menerima Pingat Jasa Kebaktian (PJK) dari Perak, Ahli Mahkota Perak pada tahun 2003, Ahli Mangku Negara, Perak pada 2005, dan Pingat Jasa Negara (PJN) pada tahun 2007 yang membawa gelaran Datuk. Jalan yang dilaluinya sebagai pejuang hak pengguna amat berliku. Meskipun berdepan dengan banyak cabaran, beliau tidak pernah menyerah kalah. Sebaliknya, beliau berazam untuk berjuang dengan penuh komitmen sehingga berjaya. Dalam satu temu ramah dengan media, beliau pernah menyatakan bahawa individu yang ingin berjaya dalam hidup perlu mempunyai matlamat dan pegangan, dengan bersikap jujur dan tidak terlalu mengharapkan habuan daripada kerja yang dilakukannya.

Bagi masyarakat Melanau, terutama di Mukah dan Dalat, Sarawak, salah satu cara perubatan tradisional yang masih digunakan adalah dengan menggunakan dakan. Masyarakat Melanau terdiri daripada yang beragama Islam, Kristian dan Pagan yang juga dikenali sebagai Likow. Golongan Pagan dan sesetengah penganut Kristian masih lagi berubat dengan menggunakan dakan.

Mengikut kepercayaan Melanau Likow, dunia terdiri daripada tiga lapisan, iaitu, dunia atas, pertengahan dan bawah. Di dalam ketiga-tiga lapisan itu terdapat unsur baik dan jahat. Makhluk halus yang terdapat di setiap lapisan itu perlu dipelihara supaya tidak mengganggu manusia.  Terdapat pelbagai jenis makhluk halus seperti duhig, tow, ipok, dan jin. Jika unsur jahat berkenaan diganggu,  besar kemungkinan ia akan mengganggu manusia , dan boleh menyebabkan mereka diserang penyakit. Makhluk halus itu dipercayai mendiami kawasan muara sungai, laut, hutan, bukit, gunung dan pokok tertentu. Makhluk halus tidak dapat dihubungi manusia biasa, kecuali dukun atau bomoh seperti a-bayoh.

Masyarakat Melanau menggunakan pelbagai cara tradisional untuk mengubati penyakit, termasuk memaku, berbayuh, beguda, payun, dan menggunakan dakan. Cara pengubatan tertakluk kepada jenis dan ketenatan penyakit yang dihidapi. Yang pasti, bagi Melanau Likow terutamanya, manusia merupakan gabungan daripada empat unsur, iaitu badan, roh, perasaan dan nyawa. Keseimbangan keempat-empat unsur itu penting bagi menjamin bahawa seseorang itu sentiasa sihat. Kepercayaan umum dalam masyarakat Melanau Likow ialah jika sesuatu penyakit itu tidak dapat diubati dengan cara moden, maka penyakit itu adalah disebabkan oleh makhluk halus atau kuasa ghaib.

Dukun yang menggunakan dakan sebagai cara perubatan masih lagi diamalkan oleh Melanau Liko dan Kristian. . Dakan, patung pelbagai bentuk menyerupai bermacam-macam roh atau semangat dibuat daripada empulur atau dahan pokok rumbia atau kayu yang lembut. Meskipun jumlah pengukir dan bomoh yang mahir menggunakan dakan semakin pupus, dakan tetap digunakan untuk mengubati penyakit yang sukar diubati dengan cara moden di beberapa buah kampung di Mukah dan Dalat. Kini, terdapat tidak lebih daripada lima orang lagi yang masih hidup.

Dukun berkenaan biasanya mendapat kemahiran itu daripada mimpi. Pateran Lebai yang ditemu bual sebulan sebelum meninggal dunia baru-baru ini mengakui bahawa beliau telah sakit tenat dan perlu menjalani acara payun, upacara perubatan tradisional yang memakan masa tujuh malam berturut-turut, sebelum dianugerahkan dengan kepakaran dan kelebihan tersebut.

Terdapat sekitar 115 jenis dakan yang melambangkan pelbagai jenis roh.  Dakan mempunyai fitur tertentu dan sesuatu dakan diukir oleh dukun  setelah mendapat petunjuk. Kebanyakan dakan diukir dalam bentuk tubuh manusia dan reptilia. Nama sesuatu dakan berkaitan rapat dengan tempat kediaman rohnya seperti awan, laut, air, hutan dan darat. Nama tersebut membantu pengukir dakan mengingati fitur dan fungsi dakan berkenaan. Setiap dakan dapat dikenal pasti berdasarkan ciri ukiran. Umpamanya, berdasarkan kedudukan kaki dan tangannya, selain sama ada dakan itu berdiri, duduk atau mencangkung.

Adakah tangannya diletakkan di dada, memegang kepala,  perut atau lutut?  Jika dakan itu  memegang kepala, hal ini bermakna ia adalah untuk mengubati penyakit yang ada kaitan dengan sakit kepala, manakala dakan yang tangannya memegang perut, sudah tentu untuk mengubati sakit perut. Roh wanita digambarkan melalui dakan yang berambut panjang dengan kaki berlipat ke dalam, dan roh laut biasanya digambarkan melalui dakan yang duduk di atas ikan pari. Dakan yang diukir berdiri bermakna bahawa roh jahat berkenaan besar kemungkinan boleh berjalan di dalam hutan. Meskipun dakan memiliki pelbagai ciri atau fitur, satu hakikat adalah pasti: kebanyakan dakan adalah berkepala besar dan dakan mempunyai mata.

Dalam hubungan ini, dakan gelap daat, misalnya digunakan untuk mengubati orang yang tidak siuman sesudah balik dari laut, manakala dakan jakan digunakan untuk mengubati orang yang sakit bisa-bisa pada anggota tertentu, misalnya pada mata dan pinggang.  Dakan pulun adalah untuk mengubati mereka yang selalu bangun dan bercakap seorang diri sewaktu tidur. Dakan putih anak pula digunakan untuk menyembuhkan wanita hamil yang keluar darah, dan mengubati lelaki yang gatal-gatal di seluruh badan. Biasanya dakan berkenaan dimandikan dan airnya digunakan untuk mengelapkan badan pesakit. Selepas digunakan dakan jenis ini perlu diletakkan di bawah rumah, dan bukannya dihanyutkan di dalam sungai atau diletakkan di bawah pokok seperti dakan lain.

Ada dukun yang perlu tidur selama sekitar 10 minit untuk mendapat ilham sebelum dakan yang sesuai diukir bagi menyembuhkan penyakit. Biasanya dukun mengambil masa sekitar setengah jam untuk mengukir dakan, yang mempunyai ketinggian 4 hingga 18 inci. Kemudian, dukun akan membaca mantera yang berbunyi, “kieng sigieng mata no”, bermakna buka matamu supaya engkau dapat melakukan sesuatu seperti diminta oleh si pesakit.  Dakan berkenaan akan dimandikan dan disemburkan dengan sirih dan pinang yang telah dikunyahkan oleh dukun.

Dukun akan menjampi dakan dan membuka mata dakan yang diukir. Dakan yang sudah dijampi perlu dihormati dan diletakkan di tempat yang sesuai, seperti di bawah pokok tertentu di tepi sungai ataupun dihanutkan di dalam sungai. Dakan itu tidak boleh diganggu seperti dipukul atau dirosakkan oleh sesiapa pun. Sesiapa yang melakukan perbauatan yang dianggap tidak menghormati dakan akan terkena penyakit yang sukar diubati. Dipercayai bahawa roh jahat akan mengamuk dan mengganggu individu berkenaan.

Bagi si pesakit, terdapat beberapa pantang larang yang perlu dipatuhi. Dia tidak boleh membawa parang turun dari rumah, makan ikan yu, pari dan ikan sejenis, dan makan makanan yang dihangatkan kembali. Dia juga tidak boleh masuk ke dalam rumai salai atau belanga, tempat memproses sagu. Selain itu, kaum keluarga dilarang memanjat atau menebang pokok yang berdekatan dengan rumah tempat tinggal si pesakit. Segala pantang larang ini bertujuan untuk memastikan bahawa si pesakit tidak jatuh sakit kembali atau sulek. Jika tidak, proses pengubatannya adalah lebih sukar; kalau tidak pun, dipercayai bahawa tindakan tersebut boleh membawa maut.

Sebagai ganjaran, bomoh biasanya perlu diberi upah seperti sebilah pisau duit syiling, seekor ayam, jarum dan tali putih. Upah tersebut penting bagi menguatkan semangat bomoh yang perlu menghadapi kuasa ghaib yang dihadapinya.

Seorang pengamal perubatan tradisional Melanau di Kampung Sesok, Anthony Jerami berkata kebanyakan penyakit yang diubati menggunakan dakan merupakan penyakit yang tidak nampak secara mata kasar. Katanya, setiap penyakit memerlukan dakan yang berbeza bentuk dan fiturnya

“Terdapat lebih daripada 100  dakan yang dapat mengubati pelbagai jenis penyakit. Dakan biasanya dibuat daripada empulur pokok rumbia atau dahan rumbia kerana mudah diukir. Dakan yang telah digunakan perlu dihormati dan diletakkan di tempat yang sesuai. Jika tidak, semangat dakan boleh menyerang orang yang tidak menghormatinya. Jangan sama sekali memukul dakan atau merosakkannya,” katanya.

Pesakit yang menggunakan khidmat dukun yang pandai menggunakan dakan ialah mereka yang diserang penyakit pelik seperti diganggu jin dan penunggu. Meskipun populariti dakan semakin terhakis  namun masih ada yang menggunakan khidmat perubatan tradisional ini setelah gagal dengan cara perubatan moden. Yang menarik, bukan hanya kaum Melanau yang mendapatkan khidmat dukun berkenaan, tetapi juga pesakit daripada masyarakat Iban dan Cina.

Cara pengubatan tradisional dengan menggunakan dakan semakin tidak mendapat tempat dalam kalangan masyarakat Melanau sesuai dengan perubahan yang dialami oleh masyarakat itu. Semakin banyak kaum Melanau yang memeluk agama Kristian atau Islam. Pengaruh perubatan moden juga turut menyebabkan dakan semakin terpinggir. Adakah suatu hari nanti dakan  akan hanya menjadi objek hiasan? Atau dakan akan hanya menjadi cenderamata yang akan dibeli oleh para pelancong? Besar kemungkinan, dakan akan menjadi artifak yang dihimpunkan di dalam muzium dalam tempoh kurang daripada sepuluh tahun lagi.